పదార్థాల రవాణా.. ప్రాణవాయు ప్రసరణ

మానవ శరీరం వివిధ అవయవాలతో నిర్మితమై ఉంటుంది. ప్రతి అవయవం ఒక ప్రత్యేక విధిని నిర్వహిస్తుంది. ఈ అవయవాలన్ని కలిసి అవయవ వ్యవస్థలుగా ఏర్పడి కొన్ని ప్రత్యేకమైన విధులను నిర్వర్తిస్తుంటాయి. పోటీ పరీక్షలకు సన్నద్ధమయ్యే అభ్యర్థులకు ప్రతి వ్యవస్థపై కనీస అవగాహన ఉండాలి. ప్రతి అంశం నుంచి ప్రశ్నలు అడుగుతారు. ఈ నేపథ్యంలో మానవ శరీరంలోని అవయవ వ్యవస్థల సంక్షిప్త సమాచారం నిపుణ పాఠకుల కోసం..

రక్త ప్రసరణ వ్యవస్థ

• అమీబా, హైడ్రా వంటి జీవుల్లో పదార్థాలు వ్యాపనం, ద్రవాభిసరణ వంటి సరళమైన పద్ధతుల ద్వారా ప్రసరణం చెందుతాయి.
• విలియం హార్వేను రక్త ప్రసరణ వ్యవస్థ పితామహుడిగా పిలుస్తారు.
• రెని లెన్నెక్‌ అనే శాస్త్రవేత్త 1816లో స్టెతస్కోప్‌ను కనుగొన్నాడు.
• హృదయ స్పందనలను స్టెతస్కోప్‌ అనే పరికరం ద్వారా కొలుస్తారు.
• నాడీ స్పందనకు, హృదయ స్పందన రేటు సమానంగా ఉంటుంది.
• మానవుడి గుండె నిమిషానికి సుమారు 72 సార్లు కొట్టుకుంటుంది.
• గుండె బేరిపండు ఆకారంలో ఉండి త్రికోణాకారంలో ఉంటుంది.
• గుండెను ఆవరించి రెండు పొరలు ఉంటాయి. వీటిని హృదయావరణ త్వచం అంటారు.
• గుండెలో 4 గదులుంటాయి. రెండు కర్ణికలు, రెండు జఠరికలు.
• గుండెను ఆవరించి ఉండే రక్తనాళాలు 1. ధమనులు 2. సిరలు 3. రక్తకేశ నాళికలు
• గుండెలో 4 రకాల కవాటాలుంటాయి. 1. అగ్రత్రయ కవాటం 2. అగ్రద్వయ కవాటం (మిట్రల్‌) 3. పుపుస ధమని కవాటం 4. మహాధమని కవాటం.
• గుండె నుంచి రక్తం కేవలం ఒకేసారి ప్రయాణిస్తే ఆ ప్రసరణను ఏక వలయ రక్త ప్రసరణ అంటారు. ఉదా: చేప
• గుండె నుంచి రక్తం రెండు సార్లు ప్రయాణిస్తే ఈ ప్రసరణను ద్వివలయ రక్త ప్రసరణ అంటారు. ఉదా: మానవుడు
• ఘన పదార్థాలు లేని రక్తమే శోషరసం. రక్తాన్ని కణాలకు జోడించే ప్రధానమైన పదార్థం శోషరసం.
• రక్తం రక్తనాళాల గోడలపై కలుగజేసే పీడనాన్ని రక్త పీడనం అంటారు.
• రక్త పీడనాన్ని స్పిగ్మోమానో మీటర్‌ అనే పరికరం ద్వారా కొలుస్తారు.
• సామాన్య రక్తపీడనం 120/80. ఇందులో 120ని సిస్టోలిక్‌ పీడనం అని, 80ని డయాస్టోలిక్‌ పీడనం అంటారు.
• రక్త నాళాలు లేని ప్రసరణ వ్యవస్థను వివృత రక్త ప్రసరణ అంటారు. ఉదా: ఆర్థ్రోపొడా, మొలస్కా
• రక్త రక్తనాళాల్లో ప్రవహించే వ్యవస్థను సంవృత రక్త ప్రసరణ వ్యవస్థ అంటారు. ఉదా: అనెలిడా, ఇఖైనోడర్మెటా, ఆక్టోపస్‌
• రక్తం గడ్డకట్టడంలో తోడ్పడే రక్తకణాలు రక్త ఫలకికలు.
• రక్తనాళాల్లో రక్తం గడ్డకట్టకుండా తోడ్పడే రసాయనం హెపారిన్‌.
• రక్తం గడ్డకట్టిన తర్వాత మిగిలిన గడ్డి పసుపు వర్ణంలోని ద్రవాన్ని సీరం అంటారు.
• రక్తం గురించి అధ్యయనం చేసే శాస్త్రాన్ని హిమటాలజీ అంటారు.
• ఆరోగ్యవంతమైన మానవుడిలో సుమారు 5 లీటర్ల రక్తం ఉంటుంది.
• రక్తనాళాలను గురించి అధ్యయనం చేసే శాస్త్రాన్ని ఎంజియాలజీ అంటారు.
• రక్తంలో మూడు రకాల కణాలుంటాయి. అవి. 1. ఎర్ర రక్తకణాలు 2. తెల్ల రక్తకణాలు 3 రక్త ఫలకికలు
  ఎర్ర రక్తకణాల ఉత్పత్తిని ఎరిత్రోపాయిసిస్‌ అంటారు.
• కాలేయాన్ని ఎర్ర రక్తకణాల ఊయల అని, ప్లీహాన్ని ఎర్రరక్త కణాల శ్మశాన వాటిక అంటారు.
• ఒక మిల్లీలీటర్‌ రక్తం లో దాదాపు 5 మిలియన్ల ఎర్ర రక్తకణాలు ఉంటాయి. ఎర్ర రక్తకణాల జీవిత కాలం 120 రోజులు.
• క్షీరదాల ఎర్ర రక్తకణాల్లో కేంద్రకం ఉండదు కానీ ఒంటె, లామా వంటి క్షీరదాల్లోని ఎర్ర రక్తకణాల్లో కేంద్రకం ఉంటుంది.
• ఎర్ర రక్తకణాల పరిపక్వతకు ఫోలిక్‌ ఆమ్లం సయానోకోబాలమిన్‌ విటమిన్లు అవసరం.
  తెల్ల రక్తకణాలను ల్యూకోసైట్స్‌ అని కూడా అంటారు.
• రక్తంలో తెల్ల, ఎర్ర రక్తకణాల నిష్పత్తి 1:500.
• తెల్ల రక్తకణాల జీవితకాలం 12-13 రోజులు.
• తెల్ల రక్తకణాల ఉత్పత్తిని ల్యూకోపాయిసిస్‌ అంటారు.
• వీటిని గ్రాన్యులోసైట్లు (ఇసినోఫిల్స్‌, బేసోఫిల్స్‌, న్యూట్రోఫిల్స్‌), ఎగ్రాన్యులోసైట్లు (లింఫోసైట్లు, మోనోసైట్లు) అనే భాగాలుగా విభజించారు.
• రక్త ఫలకికలను త్రాంబోసైట్లు అంటారు. రక్తం గడ్డకట్టడంలో ప్రముఖ పాత్ర పోషిస్తాయి.
• ఇవి సాధారణంగా ఒక క్యుబిక్‌ మిల్లీలీటర్‌ రక్తంలో 2.5-4.5 లక్షలు ఉంటాయి.
• రక్త వర్గాలను కారల్‌ లాండ్‌ స్టీనర్‌ అనే శాస్త్రవేత్త 1900లో A, B, O అనే గ్రూపులుగా విభజించారు.
• కారల్‌ లాండ్‌ స్టీనర్‌ జన్మదినమైన జూన్‌ 14ను ప్రపంచ రక్త దాతల దినోత్సవంగా నిర్వహిస్తున్నారు.
• కారల్‌ లాండ్‌ స్టీనర్‌ను రక్త వర్గాల పితామహుడిగా పిలుస్తారు.
• O రక్త వర్గం గల వ్యక్తులను విశ్వ దాతలు అంటారు. AB రక్త వర్గపు వ్యక్తులను విశ్వ గ్రహీతలు అంటారు.
• ప్రపంచంలో అధికంగా ఉండే రక్త వర్గం B+, ప్రపంచంలో తక్కువగా ఉండే రక్తవర్గం AB-.
• మానవుడు, రీసస్‌ కోతుల్లో Rh కారకాన్ని కారల్‌ లాండ్‌ స్టీనర్‌, అలెగ్జాండర్‌ వీనర్‌ అనే శాస్త్రవేత్తలు గుర్తించారు.
• రక్తం గడ్డకట్టడానికి సాధారణంగా 3 నుంచి 6 నిమిషాల సమయం పడుతుంది.
• విటమిన్‌-కె లోపం వల్ల రక్తం గడ్డకట్టడానికి ఎక్కువ సమయం పడుతుంది.
• జన్యులోపం వల్ల సంభవించే రక్త సంబంధ వ్యాధిని హీమోఫీలియా అంటారు.
• ఏప్రిల్‌ 17న ప్రపంచ హీమోఫీలియా నివారణ దినోత్సవం నిర్వహిస్తారు.
• వంశపారంపర్యంగా తల్లిదండ్రుల నుంచి పిల్లలకు సంక్రమించే వ్యాధిని తలసేమియా అంటారు. ఈ వ్యాధి వల్ల రక్తంలో హిమోగ్లోబిన్‌ తక్కువగా ఉంటుంది.
• మే 8న ప్రపంచ తలసేమియా నివారణ దినోత్సవం నిర్వహిస్తారు.

శ్వాస వ్యవస్థ

• Respiration అనే పదం Respire అనే లాటిన్‌ పదం నుంచి ఏర్పడింది. Respire అంటే పీల్చడం అని అర్థం.
• గాలిలోని ఆక్సిజన్‌ను లోపలికి తీసుకుని కార్బన్‌ డై ఆక్సైడ్‌ను బయటకు వదిలే ప్రక్రియను శ్వాసక్రియ అంటారు.
• ఆక్సిజన్‌ను లోపలికి పీల్చడాన్ని ఉచ్ఛాసం అని కార్బన్‌ డై ఆక్సైడ్‌ను బయటకు వదిలే ప్రక్రియను నిశ్వాసం అంటారు.
• ఒక జత ఊపిరితిత్తులు శ్వాసక్రియలో ప్రముఖ పాత్ర పోషిస్తాయి.
• ఊపిరితిత్తుల గురించి అధ్యయనం చేసే శాస్ర్తాన్ని పల్మనాలజీ అంటారు.
• ఊపిరితిత్తులను కప్పుతూ ఫ్లూరా అనే రెండు పొరలుంటాయి.
• ఉచ్ఛాసించే వాయువులో 21శాతం ఆక్సిజన్‌ 0.03 శాతం కార్బన్‌ డై ఆక్సైడ్‌ ఉంటాయి.
• నిశ్వాసించే వాయువులో 16 శాతం ఆక్సిజన్‌, 4.4 శాతం కార్బన్‌ డై ఆక్సైడ్‌ ఉంటాయి.
• మానవుడి ఊపిరితిత్తుల సామర్థ్యం 5600 మిల్లీ లీటర్లు.
• హిమోగ్లోబిన్‌ ఆక్సిజన్‌తో కలిసి ఆక్సీ హిమోగ్లోబిన్‌ ఏర్పడుతుంది. హిమోగ్లోబిన్‌ మధ్యలో ఇనుము (Fe) ఉంటుంది.
• ఊరిపితిత్తుల నిర్మాణాత్మక, క్రియాత్మక ప్రమాణం వాయుగోణులు.
• జీవు ల్లో శ్వాసక్రియ మైటోకాండ్రియాలో జరుగుతుంది.
• మైటోకాండ్రియాలను కణశక్త్యాగారాలు అంటారు.
• మైటోకాండ్రియాలో శక్తి ATP రూపంలో నిల్వ ఉంటుంది. అందువల్ల ATPని ఎనర్జీ కరెన్సీ అంటారు. ఒక ATPలో 7200 కాలరీల శక్తి నిల్వ ఉంటుంది.
• ఆక్సిజన్‌ లభ్యంకాని పక్షంలో పైరూవికామ్లం ఇథనాల్‌గా మారుతుంది. ఈ ప్రక్రియను కిణ్వనం అంటారు. బేకరీల్లో కేక్‌లు తయారవడానికి, ఇడ్లీ, దోస పిండి పులియడానికి, ఆల్కహాల్‌ తయారీ పరిశ్రమల్లో ఈ ప్రక్రియను ఉపయోగిస్తారు.
• కండరాల్లో లాక్టికామ్లం నిల్వ ఉండటం కండరాల నొప్పికి కారణమవుతుంది.
• చేపల్లో జలశ్వాసక్రియ.. వానపాములో చర్మీయ శ్వాసక్రియ.. కప్పల్లో చర్మీయ, ఆస్యకుహర, పుపుస శ్వాసక్రియ.. బొద్దింక, మిడతల్లో వాయునాళ శ్వాసక్రియ జరుగుతుంది.
• ప్రాచీన భారతీయ ఆయుర్వేద వైద్యుడు పతంజలి మహర్షి శాస్త్రీయ పద్ధతిలో శ్వాసక్రియ విధానంపై యోగాభ్యాసం అనే ప్రక్రియను కనుగొన్నాడు.
• ఆక్సిజన్‌ను జోసెఫ్‌ ప్రీస్ట్‌లీ, కార్బన్‌ డై ఆక్సైడ్‌ను లేవోయిజర్‌ అనే శాస్త్రవేత్తలు కనుగొన్నారు.

జీర్ణ వ్యవస్థ

• మనం నిత్యం తీసుకునే ఆహారంలోని సంక్లిష్ట పదార్థాలను సరళ పదార్థాలుగా మార్చే ప్రక్రియనే జీర్ణక్రియ అంటారు.
• జీర్ణవ్యవస్థ నోటితో ప్రారంభమై పాయువుతో అంతమవుతుంది.
• నోటిలోకి ప్రవేశించిన ఆహారం లాలాజలంతో కలిసి ముద్దగా మారుతుంది. దీన్నే బోలస్‌ అంటారు.
• మానవుడి నోటిలో రోజుకు 1.5 లీటర్ల లాలాజలం ఉత్పత్తి అవుతుంది.
• మూడు జతల లాలాజల గ్రంథులు లాలాజలాన్ని ఉత్పత్తి చేస్తాయి. అవి. 1. పెరోటిడ్‌ గ్రంథులు 2. అధోజంబికా గ్రంథులు 3. అధో జిహ్వకా గ్రంథులు.
• లాలాజలంలో ఉండే ఎంజైమ్‌ ఎమైలేజ్‌ (టయలిన్‌).
• ఆహార వాహికలో అలలు లేదా తరంగాల మాదిరిగా ఉండే చలనాలను పెరిస్టాలిటిక్‌ చలనాలు అంటారు.
• జీర్ణాశయపు గోడల్లో జఠర రసం ఉత్పత్తి అవుతుంది. జఠర రసంలో పెప్సిన్‌ అనే ఎంజైమ్‌, హైడ్రోక్లోరిక్‌ ఆమ్లం ఉంటాయి.
• ఆహారంలో ఉండే ప్రొటీన్లు, కార్బోహైడ్రేట్‌లు చిన్న ముక్కలుగా విడగొట్టబడి మెత్తగా చిలకబడి చిక్కటి రూపంలోకి మారుతాయి. ఈ మిశ్రమాన్ని కైమ్‌ అంటారు.
• అతిపెద్ద జీర్ణగ్రంథి కాలేయం.
• జీర్ణవ్యవస్థలో భాగమైన చిన్నపేగు సుమారు 4-7 మీటర్ల పొడవుండి 3 భాగాలుగా విభజితమై ఉంటుంది. అవి 1. ఆంత్రమూలం 2. జెజునం 3. ఇలియం
• చిన్నపేగు గోడలు ఆంత్ర రసాన్ని స్రవిస్తాయి.
• కాలేయం నుంచి పైత్యరసం ఉత్పత్తి అవుతుంది. దీనిలో ఏవిధమైన ఎంజైమ్‌ ఉండదు. ఇది కొవ్వుల ఎమల్సీకరణకు తోడ్పడుతుంది.
• గోడల్లో వేళ్ల మాదిరిగా ఉండే నిర్మాణాలను చూషకాలు అంటారు. ఇవి ఉపరితల వైశాల్యాన్ని పెంచి జీర్ణమైన ఆహార పదార్థాల శోషణలో తోడ్పడతాయి.
• పెద్దపేగులో ఎటువంటి జీర్ణక్రియ జరగదు. జీర్ణమైన ఆహారంలోని నీరు, ఖనిజ లవణాలను పీల్చుకుంటుంది.

ఏవీ సుధాకర్‌
స్కూల్‌ అసిస్టెంట్‌
జడ్పీహెచ్‌ఎస్‌
లింగంపల్లి(మంచాల)
రంగారెడ్డి జిల్లా