Indian History – Groups Special | తుంగభద్ర తీర నగరం.. బలమైన సైనిక సామ్రాజ్యం

విజయనగర రాజులు

• ఢిల్లీ సుల్తానులు వరంగల్లును జయించడంతో కాకతీయ సామ్రాజ్యం అస్తమించింది.
• అనంతరం ఔత్సాహిక యోధులైన నాయకులు విజయనగర సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించారు.
• దీనినే “కర్ణాటక సామ్రాజ్యం” అని కూడా అంటారు.
  విజయనగరం :
• విజయనగరం అంటే “విజయాలకు నగరం” అని అర్థం
• కర్ణాటకలో తుంగభద్ర నది ఒడ్డున విజయనగరాన్ని నిర్మించారు.
• క్రీ.శ. 1336లో విద్యారణ్య స్వామి ఆశీస్సులతో “హరిహరరాయలు బుక్కరాయలు” విజయనగర సామ్రాజ్య స్థాపన చేశారు.
• విజయనగర సామ్రాజ్యం సుమారు 300 సంవత్సరాలు వర్థిల్లింది.
• విజయనగర రాజల్లో కొందరు కన్నడ భాష మాట్లాడేవారు.
• తెలుగుభాషకు సముచిత ప్రాధాన్యం కల్పించినవారు -శ్రీకృష్ణదేవరాయలు
  విజయనగర రాజుల్లో ముఖ్యులు :
  హరిహరరాయలు : క్రీ.శ.1336 – 1357
  మొదటి బుక్కరాయలు : క్రీ.శ.1357 – 1377
  రెండో దేవరాయలు : క్రీ.శ.1377-1404
  సాళువ నరసింహరాయలు : క్రీ.శ.1486 – 1491
  శ్రీకృష్ణదేవరాయలు : క్రీ.శ. 1509 – 1529
  అచ్యుతరాయలు : క్రీ.శ.1529 – 1542
  అళియ రామరాయలు : క్రీ.శ.1543 – 1565
  వెంకటపతి రాయలు : క్రీ.శ.1585 – 1614
  బహమనీ రాజ్యాలు :
• తుంగభద్ర నదికి ఉత్తరంగా కొత్తగా వెలిసిన రాజ్యాలు.
• ఇది మహాసామ్రాజ్యం.
• ముఖ్యపట్టణం – గుల్బర్గా
• క్రీ.శ . 1489 – 1520 కాలంలో బహమనీ రాజ్యం ఐదు చిన్న రాజ్యాలుగా విడిపోయింది.
• వీటిలో పెద్ద రాజ్యాలు – బీజాపూర్‌, గోల్కొండ అందులో ఎక్కువ భాగం నేటి కర్ణాటక, తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రాష్ర్టాల్లో ఉంది.
• ఈ రాజ్యాలను ఇరాన్‌, అరేబియా నుంచి వచ్చిన సుల్తాన్‌లు, యోధులు పాలించారు.
• ఈ రాజ్యాలన్నీ నిరంతరం యుద్ధాలు చేస్తూ, తమ రాజ్య విస్తరణకు ప్రయత్నించారు.
• వీరు స్థానిక యోధులను, నాయకులను నియమించి వారి ద్వారా గ్రామీణ రైతులు, వ్యాపారుల దగ్గర నుంచి శిస్తు వసూలు చేసేవారు. గ్రామాలను అదుపులో ఉంచుకొనే వారు.
  విజయనగర చరిత్రకు ఆధారాలు :
• గ్రంథాలు, రాజప్రతులు, శాసనాలు, నాడు నిర్మించిన భవనాలు, నిత్యజీవిత పరిపాలన, సామాజిక సంస్థలు అందించిన వివరాలు.
  విజయనగర పట్టణం :
• విజయనగర పట్టణాన్ని తుంగభద్ర నది ఒడ్డున నిర్మించారు. ఇక్కడ ప్రాచీన విరూపాక్ష, పంపాదేవి ఆలయాలు కలిసి ఉంటాయి.
  సైన్యం – సైనిక అధికారులు :
• విజయనగర రాజులు సైనిక శక్తిని బలోపేతం చేయడానికి పెద్ద మొత్తం ఖర్చు చేశారు.
• అరేబియా, ఇరాన్‌ దేశాల నుంచి మేలిరకం గుర్రాలను పశ్చిమ తీరంలోని ఓడల ద్వారా దిగుమతి చేసుకున్నారు.
• సైనికులను నియమించుకున్నారు.
• కోటగోడలను పటిష్టంగా నిర్మించారు.
• రెండో దేవరాయలు ముస్లిం పోరాట యోధులను నియమించి వారికి నూతన యుద్ధ తంత్రాలు నేర్పించాడు.
• వారి కోసం సైనిక శిబిరంలో మసీదులు కూడా నిర్మించారు.
• ఆ రోజుల్లోనే తుపాకులు, ఫిరంగులు ప్రవేశపెట్టారు.
• భారతదేశంలోనే ఆధునిక అశ్వదళం, సైనిక దళాల వల్ల విజయనగర సామ్రాజ్య సైన్యం అత్యంత శక్తిమంతమైన సైన్యాల్లో ఒకటిగా నిలిచింది.
• ఆ రోజుల్లో వేగవంతంగా కదలడానికి అశ్వదళాలను ఉపయోగించారు.
• నిదానంగా కదులుతూ శత్రు శిబిరాల్లో దాడులు చేయడంలో శక్తివంతమైనవి.
• సైనిక దళాల నాయకుడు – అమరనాయకుడు
• మొత్తం రాజ్యాన్ని సైనిక అధికారులే పరిపాలనా నియంత్రణ చూసేవారు.
  డోమింగో పేజ్‌ ప్రకారం :
• పోర్చుగీసు యాత్రికుడు శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు కాలంలో విజయనగరాన్ని సందర్శించాడు.
• ఆయన అభిప్రాయం ప్రకారం “రాజువద్ద గల లక్షల కొద్ది బలమైన సైన్యంలో 35,000 అశ్వదళం, ఏ సమయంలోనైనా, ఎక్కడైనా యుద్ధం చేయడానికి సిద్ధంగా ఉండేవారట. అందువల్ల ఆయనంటే ఇతర రాజులకు భయం”
• ప్రభువు వర్గం నుంచే సైనికదళ అధికారులను నియమించేవారు.
• వారికి రాజ్యంలోని పట్టణాల మీద, నగరాల మీద, గ్రామాల మీద విస్తృతమైన అధికారం ఉండేది.
• వారిలో కొందరు లక్షల కొద్దీ బంగారు నాణేలు పన్నులుగా వసూలు చేసుకొనే వారు.
• మరి కొందరు రెండు వందలు, మూడు వందలు ఐదు వందలు, వేయి చొప్పున నాణేలను వసూలు చేసుకొనేవారు.
• సైనిక దళాధిపతి నిర్వహించే సైన్యం ఆధారంగా (పదాతి, అశ్వదళ, గజ) బంగారు నాణేల వసూళ్లకు రాజు నిర్ణయించేవాడు.
• ఆ సొమ్మును నాయకుడు పదాతి దళాలు, గుర్రాలు, ఏనుగుల పోషణ కోసం
  ఖర్చు పెట్టేవారు.
• ఏ సమయంలోనైనా వీటిని యుద్ధానికి సిద్ధంగా నిలిపేవారు.
• ఇదే కాకుండా రాజుకు వార్షిక చెల్లింపులు, బహుమానాలు, సమర్పించుకొనేవారు.
• దళాధిపతులు, నాయకుల సైన్యంతో పాటు రాజుకి సొంత సైన్యం ఉండేది.
• వీరికి రాజే జీతభత్యాలు చెల్లించేవాడు.
• సైనిక దళాధిపతులను నాయకులుగా కూడా నియమించేవారు.
• వీరినే “అమర నాయకులు”గా పిలిచారు.
  అమర నాయకుల బాధ్యతలు – విధులు :
• వీరికి ‘అమరం’పైన ఆదాయం వసూలు చేసే బాధ్యతను అప్ప చెప్పేవారు.
• నిర్ణీత ప్రాంతంపై రెవెన్యూ శిస్తు వసూలు చేసే అధికారం అమరంకి ఉండేది.
• అంటే వీరికి ఇచ్చిన గ్రామాలు, పట్టణాల నుంచి రెవెన్యూ వసూలు చేసుకొని, ఉపయోగించుకొనే అధికారం ఉంటుంది.
• అంతేకాకుండా ఆదాయంతో సైనిక దళాలను పోషించే బాధ్యత కూడా వీరికి ఉండేది.
• వీరి ఆర్థిక ప్రాంతాలపై పరిపాలన, న్యాయపరమైన అధికారాలను కలిగి ఉండేవారు.
• నేరస్థులను చట్టపరమైన కఠిన శిక్షలు అమలు చేసే అధికారం కూడా వీరికి ఉంది.
• నాటి ఢిల్లీ సుల్తానుల పరిపాలనకు దగ్గరగా ఉండేది.
• వారు కూడా ‘ఇక్తా’ల అధికారులైన ‘అమీర్‌’లకు రెవెన్యూ వసూలు చేసుకొనే అధికారం ఇచ్చారు.
• చాలా మంది అమర నాయకులు “తెలుగు వీరులే”
• వీరు సొంత గ్రామాల నుంచి, తమ బంధువుల నుంచి సైనికులను నియమించుకొని శిక్షణ ఇచ్చేవారు.
• ఈ సైనికులు రాజుకంటే నాయకులకే విధేయులై ఉండేవారు.
• శక్తిమంతమైన నాయకులైన సాళువ నరసింహ లేదా నరస నాయకుడు విశాల భూభాగంపై అధికారాన్ని పొంది కొన్ని సందర్భాల్లో విజయనగర రాజులకు సవాలుగా నిలిచేవారు.
• ఒకవేళ రాజు చనిపోతే రాజ్యాన్ని శక్తిమంతమైన నాయకులు తమ చేతుల్లోకి తీసుకొని తమని తాము రాజుగా ప్రకటించుకొనేవారు.
  శిస్తు వసూలు :
• చోళుల కాలంలో భూమి శిస్తును “మండళ్ల’ ద్వారా వసూలు చేసేవారు.
• విజయనగర రాజుల కాలంలో భూమి శిస్తును “అమర నాయకుల”ద్వారా వసూలు చేసేవారు.

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు :

• శ్రీకృష్ణదేవరాయలు క్రీ.శ. 1509 నుంచి 1529 వరకు పరిపాలించాడు.
• బహమనీ సుల్తానులు, గజపతులకు (ఒడిశా) వ్యతిరేకంగా విజయనగర సైన్యాన్ని విజయవంతంగా నడిపించిన గొప్ప యోధుడు.
• ఆయనకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసిన కర్ణాటక, ఆంధ్ర, తమిళనాడు ప్రాంతాల్లోని నాయకులను అణచివేసి సామ్రాజ్యంపై ఆధిపత్యం సంపాదించాడు.
• దక్షిణ ప్రాంతం కృష్ణానది, తూర్పు ఓడరేవులపై నియంత్రణ సాధించాడు.
• పశ్చిమ తీరంలో గోవాలో ఓడరేవుల వద్ద స్థావరాలు ఏర్పరచుకుని నియంత్రణ సాధించిన పోర్చుగీసు వారితో స్నేహపూర్వక సంబంధాలు నెలకొల్పుకొని వారి వద్ద నుంచి గుర్రాలు, పేలుడు సామగ్రి పొందాడు.
• తన సైన్యంలో పోర్చుగీసు దళాలను చేర్చుకొని వారితో దళాలను ఏర్పాటు చేశాడు.
• విజయదశమి రోజున అమర నామకులు, ప్రముఖులు, చక్రవర్తికి కానుకలు, కప్పం చెల్లించేవారు.
• శ్రీకృష్ణదేవరాయలు తమ సామ్రాజ్యంలో గల దేవాలయాలపై ప్రత్యేక శ్రద్ధ వహించేవారు.
• వారు స్వయంగా తిరుపతి, శ్రీశైలం. అహోబిలం సందర్శించేవారు.
• చాలా దేవాలయాలకు పెద్ద మొత్తంలో విరాళాలు సమర్పించేవారు.
• శ్రీకృష్ణదేవరాయలు అనేక యుద్ధాల్లో విజయం పొంది లభించిన ధనరాశులను దక్షిణ భారతదేశంలోని పెద్ద పెద్ద దేవాలయాలకు పంచిపెట్టాడు.
• ఈ దేవాలయాల్లో ఇతని గౌరవార్థం ‘రాయగోపురం’ అనే ఎత్తయిన ఆలయ ముఖద్వారాలను నిర్మించాడు.
• విజయనగర పట్టణాల్లో కూడా కొన్ని సుందర దేవాలయాలను నిర్మించాడు.
• శ్రీకృష్ణదేవరాయలు స్వయంగా “తెలుగుసాహిత్యంలో” కవి.
• శ్రీకృష్ణదేవరాయలు “ఆండాళ్‌” అనే తమిళ భక్త కవయిత్రి జీవితం ఆధారంగా “ఆముక్తమాల్యద” గ్రంథం రచించాడు.
  విజయనగర రాజుల పతనం :
• శ్రీకృష్ణదేవరాయలు వారసులైన అచ్యుతదేవరాయలు, అళియ రామరాయల కాలంలో విజయనగర రాజుల ప్రాబల్యం మరింతగా పెరిగింది.
• వీరు బహమనీ సుల్తానుల రాజ్య వ్యవహారాల్లో జోక్యం చేసుకున్నారు.
• వీరి నిరంతర జోక్యం ఫలితంగా ఆందోళన చెందిన ఐదుగరు బహమనీ సుల్తానులు 1565లో ఏకమై “రక్షస్‌ తంగడి యుద్ధం లేదా తళ్లికోట యుద్ధం”లో రామరాయలను ఓడించి, విజయనగర పట్టణాన్ని దోచుకుని సర్వనాశనం చేశారు.
• అనంతరం వచ్చిన వారసులు రాజధానిని తిరుపతికి సమీపంలోని చంద్రగిరికి తరలించారు. కాని పూర్వ వైభవాన్ని సాధించలేకపోయారు.
• కొంత ప్రాంతాన్ని సుల్తానులు ఆక్రమించుకోగా మిగిలిన భూభాగాన్ని నాయకులు స్వతంత్ర రాజులుగా ప్రకటించుకున్నారు.
• కాకతీయ సామ్రాజ్యం అంతమైన తర్వాత కొందరు సామంతరాజులు స్వతంత్ర రాజ్యాలను స్థాపించారు.
  వాటిలో బలమైన స్వతంత్ర రాజ్యాలు
  1. దేవరకొండ, 2. రాచకొండ 3. వెలమ
• ఇవి విజయనగర రాజుల, బహమనీ సుల్తానుల అధికారాన్ని సవాలు చేశాయి.
  సుల్తాన్‌ ఇబ్రహీం కుతుబ్‌ షా : (1550 – 80)
• తెలుగు సాహిత్యాన్ని పోషించి, బ్రాహ్మణులను, దేవాలయాలను ఆదరించాడు.
• ఈయన పోషణ పొందిన తెలుగు కవులు :
  1. సింగరాచార్యులు
  2. అద్దంకి గంగాధరుడు
  3. కందుకూరు రుద్రకవి
  4. పొన్నగంటి తెలగనార్యులు
• ఈ కవులు ఇబ్రహీం కుతుబ్‌షాను “మల్కిభరాముడు” అని ప్రశంసించారు.
• ఈయన కాకతీయులవలె పెద్ద ఎత్తున నీటిపారుదల సౌకర్యాలు కల్పించాడు.
• ప్రతాపరుద్రుని వద్ద సేవలందించిన కాకతీయుల సైన్యంలోని ప్రముఖలను తన సేనలోకి తీసుకున్నాడు.
• వ్యవసాయరంగంలో వారికి స్వతంత్ర ప్రతిపత్తినిచ్చాడు.
• కోటల నిర్వహణ బాధ్యతలను వారికే అప్పగించాడు.
• తెలంగాణ ముఖ్య భాగంలో వ్యవసాయ ఆధారాన్ని విస్తృత పరచడానికి కాకతీయ సాగునీటి విధానాన్ని కొనసాగించాలని అనుకున్నాడు.
  హుస్సేన్‌సాగర్‌ :
• నిర్మించిన వారు – ఇబ్రహీం కులీ కుతుబ్‌షా
• నిర్మించిన సంవత్సరం – 1562
• ఈ చెరువు డిజైన్‌లో సహకరించిన వారు – సూఫీ సంత్‌ హజరత్‌ హుస్సేన్‌ షా వలీ.
• ఈయన పేరు మీద ఈ చెరువుకు హుస్సేన్‌సాగర్‌ అని పేరు పెట్టారు.
• అది మూసీనది నీటితో నిండి ఉండి, సంవత్సరం పొడవునా నీరు ఉండే కృత్రిమ చెరువు.
• అది హైదరాబాద్‌కు ప్రధాన మంచినీటి వనరుగా మారింది.
  ఇబ్రహీం కులీ కుతుబ్‌ షా నిర్మించినవి :
  1. హుస్సేన్‌సాగర్‌
  2. ఇబ్రహీంపట్నం దగ్గర చెరువు
  3. పురానాపూల్‌
  కుతుబ్‌షాహీల ఘనత
• గోల్కొండ ప్రపంచవ్యాప్తంగా వజ్రాలకు ప్రఖ్యాతి గాంచింది.
• కుతుబ్‌షాహీల ప్రధాన ఓడరేవు – మచిలీపట్నం
• ఆగ్నేయాసియా, చైనా, పర్షియా, అరేబియా, యూరప్‌ల్లో వ్యాపారం సాగేది.
• కోస్తా ప్రాంతం నుంచి గోల్కొండకు ఒంటెలు, బంగారం, వెండి మొదలగు వాటిని వేర్వేరు దేశాల నుంచి దిగుమతి అయ్యేవి.
• గోల్కొండ కోటకి దగ్గరలో ఇబ్రహీంబాగ్‌లో కుతుబ్‌షాహీ పాలకుల ఏడు సమాధులు ఉండేవి.
• ఇవి పర్షియన్‌, హిందూ శైలిల మేళవింపుతో ఒక ప్రత్యేక భవన నిర్మాణ శైలిని కనబరుస్తాయి.