Indian Polity | కమిటీల ప్రణాళికలు.. పంచాయతీలకు రూపకల్పన

స్థానిక ప్రభుత్వాలు

• ప్రాచీన భారతదేశంలో ప్రతి గ్రామం చిన్న చిన్న రిపబ్లిక్‌లుగా ఉండేవి. చోళులు స్థానిక గ్రామీణ సంస్థలను, మౌర్యులు పట్టణ ప్రభుత్వాలను అభివృద్ధి చేశారు. మధ్యయుగ భారత్‌లో కొత్వాల్‌ అనే అధికారి మూలంగా స్థానిక సంస్థలు వాటి లక్షణాలు కోల్పోయాయి.

లార్డ్ మేయో

• అధికార వికేంద్రీకరణలో భాగంగా 1870లో స్థానిక ప్రభుత్వాలను భారత్‌లో తొలిసారిగా ప్రవేశపెట్టాడు.

లార్డ్ రిప్పన్

• 1882, 1884 చట్టాల ప్రకారం భారత్‌లో స్థానిక ప్రభుత్వాలను అభివృద్ధి చేశారు. 1882 స్థానిక ప్రభుత్వాల చట్టాన్ని మాగ్నాకార్టా స్థానిక ప్రభుత్వ చట్టంగా అభివర్ణించారు.
• 1882 చట్టాన్ని అనుసరించి గ్రామ సముదాయంలో గ్రామ పంచాయతీ, తాలూకా స్థాయిలో తాలూగా బోర్డులు, జిల్లా స్థాయిలో జిల్లా బోర్డులు ఏర్పాటు చేశారు.
• స్థానిక సంస్థల పితామహుడిగా లార్డ్‌రిప్పన్‌ను పేర్కొంటారు.

రాయల్ కమిషన్ -1907

• బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం భారత్‌లో స్థానిక ప్రభుత్వాల పని తీరును సమీక్షించేందుకు చార్లెస్‌ హబ్‌హౌజ్‌ అధ్యక్షతన రాయల్‌ కమిషన్‌ ఏర్పాటైంది.
• 1907లో కమిషన్‌ ఏర్పాటు కాగా 1909లో నివేదికను అందించింది. గ్రామాలు, తాలూకాలు, జిల్లా స్థానిక సంస్థల్లో, ప్రజల చేత ఎన్నికైన ప్రజా ప్రతినిధుల ప్రాతినిథ్యం ఎక్కువగా ఉండాలని.. అంటే ప్రత్యక్ష ఎన్నికలు ప్రవేశపెట్టమని సిఫారసు చేసింది.

భారత కౌన్సిల్ చట్టం -1909

• రాయల్‌ కమిషన్‌ సూచనల మేరకు ఈ చట్టం స్థానిక ప్రభుత్వాల్లో తొలిసారి ప్రత్యక్ష ఎన్నిక విధానాన్ని ప్రవేశపెట్టింది.
• 1919లో మాంటేగ్‌-ఛేమ్స్‌ఫర్డ్‌ సంస్కరణలు ‘స్థానిక ప్రభుత్వాలు’ అనే అంశాన్ని రాష్ట్ర జాబితాలో చేర్చింది.
• 1919 నాటికి భారత్‌లో జిల్లా బోర్డుల సంఖ్య 207 (జిల్లాల సంఖ్య), తాలూకా బోర్డుల సంఖ్య-584
• 1934లో తాలూకా బోర్డులు రద్దు అయ్యాయి. జిల్లా బోర్డులు కొనసాగాయి.

భారత ప్రభుత్వ చట్టం -1935

• 1935 చట్టం స్థానిక సంస్థలకు పూర్తి స్వాతంత్య్రాన్ని అందించింది. 1959లో భారత్‌లో ప్రవేశపెట్టిన మూడంచెల పంచాయతీరాజ్‌ వ్యవస్థకు 1935 చట్టం మూలాధారమైంది.
• గ్రామ స్వరాజ్‌ పంచాయతీరాజ్‌ వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేయాలని గాంధీ పేర్కొన్నాడు.
• 4వ భాగం నిర్దేశిక నియమాల్లో 40వ నిబంధన గ్రామ పంచాయతీ వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేయాలని పేర్కొంటుంది.
• రాజ్యాంగంలో 7వ షెడ్యూల్‌లో రాష్ట్ర జాబితాలో స్థానిక ప్రభుత్వాలను గురించి పేర్కొంటుంది.
• 73-1993 ప్రకారం 9వ భాగాన్ని ప్రవేశపెట్టి 243, 243 (ఎ)-243(ఒ) వరకు 16 నిబంధనలతో పంచాయతీరాజ్‌ వ్యవస్థ ఏర్పాటు.
• 74-1993 ప్రకారం 9(ఎ) భాగాన్ని చేర్చి 243(పి)-243(2జి) వరకు 18 నిబంధనలతో పట్టణ ప్రభుత్వ వ్యవస్థ ఏర్పాటు.
• 73-1993 ప్రకారం 11వ షెడ్యూల్‌ ఏర్పాటు చేసి, దీనిలో 29 అంశాలతో కూడిన పంచాయతీరాజ్‌ వ్యవస్థ అధికారాలు, విధులు పేర్కొన్నారు.
• 74-1993 ప్రకారం 12వ షెడ్యూల్‌ను ఏర్పాటు చేసి అందులో 18 అంశాలతో కూడిన పట్టణ ప్రభుత్వ అధికారాలు, విధులు పేర్కొన్నారు.
  సామాజిక అభివృద్ధి పథకం (CDP- Community Development Programme)
• ప్రణాళిక సంఘం సూచనల మేరకు సీడీపీ ఏర్పాటు.
• 1952 అక్టోబర్‌ 2న దేశంలో 55 ప్రాంతాల్లో ప్రయోగాత్మకంగా సీడీపీ ప్రారంభం.
  ఉద్దేశం:
• విద్య, ఆరోగ్యం, వ్యవసాయం, కుటీర పరిశ్రమలు, రవాణా, నీటి పారుదల, సాంఘిక సంక్షేమం
• సీడీపీ ద్వారా భారతదేశాన్ని బ్లాకులుగా/సమితులుగా విభజించారు. ఈ బ్లాకు స్థాయిలో ప్రధాన కార్యనిర్వహణాధికారి బీడీవో (బ్లాక్‌ డెవలప్‌మెంట్‌ ఆఫీసర్‌) ఉంటారు. తర్వాత ఈ పథకాన్ని 55 ప్రాంతాల నుంచి- 5011 బ్లాకులకు విస్తరించారు.
• సీడీపీకి అనుబంధంగా 1953 అక్టోబర్‌ 2న NESS (National Extension serlice scheme) ను ప్రవేశపెట్టారు.

బల్వంతరాయ్ మెహతా కమిటీ – 1957

• CDP, NESS లు అనుకున్న లక్ష్యాలను సాధిస్తున్నాయా.. లేదా పరిశీలించేందుకు ఎన్‌డీసీ ఈ కమిటీని నియమించింది. 1957 జనవరి 16న కమిటీ ఏర్పాటు చేశారు. 1957 నవంబర్‌ 24న నివేదిక అందించగా ఎన్‌డీసీ 1958 జనవరిలో ఆమోదం
  తెలిపింది.
• మూడంచెల పంచాయతీరాజ్‌ వ్యవస్థకు మూలాధారం ‘1935 భారత ప్రభుత్వ చట్టం’
  ప్రధాన సిఫారసులు
• దేశంలో మూడంచెల పంచాయతీరాజ్‌ వ్యవస్థ ఏర్పాటు చేయాలి.
• కింది స్థాయిలో అంటే గ్రామ సముదాయంలో గ్రామ పంచాయతీ
• మధ్య స్థాయిలో అంటే బ్లాక్‌ స్థాయిలో పంచాయతీ సమితి
• పై స్థాయిలో అంటే జిల్లా సముదాయంలో జిల్లా పరిషత్‌లు
• దేశంలో మూడంచెల పంచాయతీరాజ్‌ వ్యవస్థను ప్రవేశపెట్టిన మొదటి రాష్ట్రం రాజస్థాన్‌లో గల నాగూర్‌ జిల్లాలోని సికార్‌ గ్రామం. 1959 అక్టోబర్‌ 2న గాంధీ జయంతి సందర్భంగా నెహ్రూ దీన్ని ప్రారంభించాడు.
• మూడంచెల పంచాయతీరాజ్‌ వ్యవస్థను అమలు చేసిన రెండో రాష్ట్రం ఆంధ్రప్రదేశ్‌. ఉమ్మడి రాష్ట్రంలో హైదరాబాద్‌లోని శంషాబాద్‌లో 1959 నవంబర్‌ 1న అప్పటి ముఖ్యమంత్రి నీలం సంజీవరెడ్డి ప్రారంభించారు. ఈ వ్యవస్థ ప్రారంభించిన రెండో జిల్లా శ్రీకాకుళం.

అశోక్ మెహతా కమిటీ – 1977

• జనతా ప్రభుత్వం (మొరార్జి దేశాయ్‌) 1977 డిసెంబర్‌లో 18 మంది సభ్యులతో ఈ కమిటీని ఏర్పాటు చేశారు. 1978 ఆగస్టులో ఈ కమిటీ నివేదికలో 132 సిఫారసులు చేసింది.
  ప్రధాన సిఫారసులు
• మూడంచెల పంచాయతీరాజ్‌ స్థానంలో రెండంచెల పంచాయతీరాజ్‌ వ్యవస్థ ప్రవేశపెట్టడం
• కింది స్థాయిలో అంటే మండల స్థాయిలో మండల పరిషత్‌ల ఏర్పాటు
• పై స్థాయిలో అంటే జిల్లా స్థాయిలో జిల్లా పరిషత్‌ల ఏర్పాటు. ఈ రెండంచెల్లో ముఖ్యమైనది మండల పరిషత్‌.
• మండల పరిషత్‌ వ్యవస్థను ప్రవేశపెట్టిన మొదటి రాష్ట్రం కర్ణాటక. 1985 అక్టోబర్‌ 2న రామకృష్ణా హెగ్టే అప్పటి కర్ణాటక ముఖ్యమంత్రి ఈ వ్యవస్థను ప్రారంభించారు. మండల పరిషత్‌ వ్యవస్థను ప్రవేశపెట్టిన 2వ రాష్ట్రంగా ఆంధ్రప్రదేశ్‌ నిలిచింది. ఏపీలో 1986 జనవరి 13న ఎన్‌టీఆర్‌ ప్రారంభించారు. ఏపీలో రెవెన్యూ మండలాలను 1985లోనే ప్రవేశపెట్టారు.
• భారతదేశంలో బల్వంతరాయ్‌ మెహతా కమిటీ మొదటి ప్రజాస్వామ్య వికేంద్రీకరణ కాగా అశోక్‌మెహతా కమిటీ 2వ ప్రజాస్వామ్య వికేంద్రీకరణ కమిటీగా గుర్తింపు పొందింది.

దంత్ వాలా కమిటీ 1977-78

• బ్లాక్‌స్థాయి ప్రణాళికీకరణపై ఒక నివేదికను సమర్పించటానికి ఈ కమిటీని ఏర్పాటు చేశారు.
  సిఫారసులు
• జిల్లా ప్రణాళిక వికేంద్రీకరణలో జిల్లా కలెక్టర్‌ ప్రధాన పాత్ర పోషించాలి.
• జిల్లా స్థాయిలోనే ప్రణాళిక వికేంద్రీకరణ రూపకల్పన జరగాలి.

సీహెచ్.హనుమంతరావు కమిటీ -1984

• 1984లో జిల్లా ప్రణాళికలపై హనుమంతరావు అధ్యక్షతన కమిటీ ఏర్పాటు చేశారు.
  సిఫారసులు:
• ప్రత్యేక జిల్లా ప్రణాళిక సంఘాన్ని జిల్లా కలెక్టర్‌ (లేదా) మంత్రి అధ్యక్షతన ఏర్పాటు చేయాలి.
• జిల్లా స్థాయిలోనూ అన్ని అభివృద్ధి, ప్రణాళిక కార్యకలాపాల్లో జిల్లా కలెక్టర్‌
  సమన్వయకర్తగా పని చేయాలి.

జీవీకే రావు కమిటీ -1985

• ప్రణాళిక సంఘం జీవీకే రావు అధ్యక్షతన గ్రామీణాభివృద్ధిపై పాలనాపరమైన ఏర్పాట్ల కోసం ఈ కమిటీని నియమించారు.

సిఫారసులు

• ప్రణాళిక విధాన రూపకల్పన అమలుకు జిల్లా ప్రధాన యూనిట్‌గా ఉండాలి.
• బీడీవో అనే పదవిని రద్దు చేయాలి.
• జిల్లా అభివృద్ధి అధికారి (డీడీవో)ను ఏర్పాటు చేయాలి. అతడు జిల్లా పరిషత్‌కు ప్రధాన కార్యనిర్వహణాధికారిగా వ్యవహరిస్తాడు. జిల్లా స్థాయిలోని అన్ని విభాగాల అభివృద్ధికి ఇన్‌చార్జిగా వ్యవహరిస్తాడు.
• గడువు కాలం ప్రకారం పంచాయతీరాజ్‌ సంస్థలో ఎన్నికలను నిర్వహించాలి.

ఎల్‌.ఎం. సింఘ్వీ కమిటీ -1986

• ప్రజాస్వామ్యం, అభివృద్ధి కోసం పంచాయతీరాజ్‌ వ్యవస్థను పునర్‌వ్యవస్థీకరించటం కోసం రాజీవ్‌గాంధీ ప్రభుత్వం ఎల్‌.ఎం. సింఘ్వి అధ్యక్షతన కమిటీ ఏర్పాటు.
  సిఫారసులు
• పంచాయతీరాజ్‌ సంస్థలకు రాజ్యాంగపరమైన హోదా కల్పించారు.
• గ్రామసభకు ప్రాధాన్యత కల్పించాలి.
• పంచాయతీరాజ్‌ సంస్థల ఎన్నికల వివరాలు, సంస్థలు రద్దు, పనితీరు మొదలగు వాటిని విచారించేందుకు ఒక జ్యుడీషియల్‌ ట్రిబ్యునల్‌ ఏర్పాటు చేయాలి.
• కేంద్ర ప్రభుత్వంలో ప్రత్యేకంగా పంచాయతీరాజ్‌ మంత్రిత్వశాఖను ఏర్పాటు చేసిన సంవత్సరం 2004 మే 27.
• కేంద్ర పంచాయతీరాజ్‌ శాఖ స్థానిక సంస్థల ప్రతినిధులకు శిక్షణ ఇవ్వటం కోసం ‘IGNOU’ తో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది.
• భారతదేశంలో పంచాయతీరాజ్‌, గ్రామీణాభివృద్ధి సంస్థల పని విధానంపై శిక్షణ ఇవ్వటానికి ఏర్పాటు చేసిన సంస్థ.. NIRD- హైదరాబాద్‌
• పంచాయతీరాజ్‌ సంస్థలను ఏర్పరచి 50 సంవత్సరాలు అయిన సందర్భంగా గ్రామసభలను తప్పనిసరిగా నిర్వహించాలని పేర్కొనడంతో పాటు 2009-10 సంవత్సరాన్ని గ్రామసభల సంవత్సరంగా కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రకటించింది.
• 2011 నుంచి పంచాయతీరాజ్‌ దినోత్సవాన్ని జరుపుతున్నాం.
• 1985లో పట్టణాభివృద్ధి మంత్రిత్వశాఖ, ప్రత్యేక మంత్రిత్వశాఖగా ఇది ఏర్పడింది.
• 1687-భారతదేశంలో మొదటి మున్సిపల్‌ కార్పొరేషన్‌ మద్రాసు.
• 1726- బొంబాయి, కోల్‌కతా నగరంలో మున్సిపల్‌ కార్పొరేషన్లు ఏర్పాటు
• ఏపీలో మొదటిది భీమునిపట్నం (1861).
  22 రాష్ర్టాల్లో పంచాయతీరాజ్‌ వ్యవస్థ అమలు, చట్టం అమల్లోకి వచ్చిన వివరాలు
  1993లో చట్టం అమల్లోకి వచ్చిన రాష్ర్టాలు
  గోవా – 1993, కర్ణాటక – మే 10
  బీహార్‌ – ఆగస్టు 23 సిక్కిం- అక్టోబర్‌ 11
  ఒడిశా- నవంబర్‌ 1
  త్రిపుర- నవంబర్‌ 16
  జమ్ము కశ్మీర్‌ – 1989
  1994లో చట్టం అమల్లోకి వచ్చిన రాష్ర్టాలు
  అరుణాచల్‌ప్రదేశ్‌- 1994, అసోం- 1994
  మధ్యప్రదేశ్‌- జనవరి 25
  గుజరాత్‌- ఏప్రిల్‌ 15
  రాజస్థాన్‌- ఏప్రిల్‌ 18
  ఆంధ్రప్రదేశ్‌- ఏప్రిల్‌ 21
  పశ్చిమబెంగాల్‌- ఏప్రిల్‌ 21
  తమిళనాడు- ఏప్రిల్‌ 22
  హర్యానా- ఏప్రిల్‌ 22
  ఉత్తరప్రదేశ్‌- ఏప్రిల్‌ 22
  హిమాచల్‌ప్రదేశ్‌- ఏప్రిల్‌ 22
  మహారాష్ట్ర- ఏప్రిల్‌ 22
  పంజాబ్‌- ఏప్రిల్‌ 23
  కేరళ- ఏప్రిల్‌ 23
  మణిపూర్‌- ఏప్రిల్‌ 23

కేంద్ర ఎన్నికల సంఘం

• రాజ్యాంగంలోని 15వ భాగం, ప్రకరణలు 324 నుంచి 329 వరకు దీని గురించి ప్రస్తావించారు.
• ఇందులో ఒక ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్‌, ఇద్దరు ఇతర కమిషనర్లు ఉంటారు. వీరిని రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు. వీరి పదవీకాలం 6 సంవత్సరాలు. పదవీ విరమణ 65 సంవత్సరాలు.
• ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్‌ సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల మాదిరిగానే తొలగించబడతారు. కమిషనర్లను మాత్రం ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్‌ సలహా మేరకు రాష్ట్రపతి తొలగిస్తారు. వీరి జీతభత్యాలు సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తులతో సమానంగా ఉంటాయి.
• దేశంలో అన్ని ఎన్నికలను (స్థానిక సంస్థల ఎన్నికలు మినహా) కేంద్ర ఎన్నికల సంఘమే నిర్వహిస్తుంది. రాజకీయ పార్టీని గుర్తించి వాటికి ఎన్నిక చిహ్నాలను, పార్టీ చిహ్నాలను కేటాయిస్తుంది.
• ఎన్నికలకు సంబంధించి అన్ని వివాదాలను అలాగే పార్టీల మధ్య వచ్చే వివాదాలను కూడా ఎన్నికల సంఘం పరిష్కరిస్తుంది. అందుకే దీన్ని ‘క్వాసీ జ్యుడీషియల్‌ బాడీ’ (అర్ధ న్యాయ సంస్థ) అంటారు.
• ప్రకరణ 325 ప్రకారం ప్రతి ఒక్కరికి ఓటర్లుగా నమోదు చేసుకొనే హక్కు ఉంటుంది.
• ప్రకరణ 326 ప్రకారం సార్వత్రిక వయోజన ఓటు హక్కును గుర్తిస్తారు.
• ఓటరుగా నమోదు చేసుకోవడానికి 18 సంవత్సరాలు నిండి ఉండాలి. ప్రారంభంలో ఇది 21 సంవత్సరాలు ఉండేది. 1989లో 61వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా 18 సంవత్సరాలకు తగ్గించారు.

కె.శ్రీనివాస రావు,
ఫ్యాకల్టీ, ఏకేఆర్‌ స్టడీ సర్కిల్‌,
వికారాబాద్‌